Najcenniejsze zabytki Muzeum Narodowego w Kielcach




   Stulecie Muzeum Narodowego w Kielcach przypada na 8 października 2008, czyli dzień kiedy 100 lat temu pierwszy kustosz dopiero co powołanego przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze muzeum – Szymon Tadeusz Włoszek dokonał pierwszego wpisu do inwentarza. Zaewidencjonował wówczas egzemplarz skamieniałego drewna. Inwentarz ten oraz wizerunek pierwszego długoletniego kierownika Muzeum PTK pokazujemy w hallu parteru Pałacu jako zapowiedź dalszego rozwoju Muzeum. Odnotowujemy tu inne ważne fakty w dziejach Muzeum, a więc podniesienie Muzeum Świętokrzyskiego w dniu 15 kwietnia 1975 r., w uznaniu za zgromadzone zbiory i pozyskanie jako siedziby tak znamienitej budowli, jaką jest dawny pałac biskupów krakowskich – do rangi Muzeum Narodowego. Pokazujemy także dyplomy i nagrody przyznane muzeum za jego działalność merytoryczną, w tym te najcenniejsze – Sybille – z 2001 roku – za wystawę Ornamenta Ecclesiae. Sztuka sakralna Diecezji Kieleckiej i z 2002 – za Rekonstrukcję Apartamentu Biskupiego w pałacu kieleckim.
    Wystawa przygotowywana przez wszystkie działy Muzeum Narodowego w Kielcach prezentowana jest w siedmiu salach wystaw czasowych parteru pałacu oraz w trzech salach wystawowych w budynku przy ul. Orlej. W pałacu eksponowane są zabytki z działów artystycznych: malarstwo dawne i współczesne, grafika, rzemiosło artystyczne, historycznych, w tym numizmaty i militaria, oraz oddziałów: Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku i Muzeum lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, a uzupełniają prezentację najcenniejsze książki. Ekspozycję kończą wybrane przykłady dokonań pracowni konserwatorskiej. W parterowych salach siedziby przy ulicy Orlej można oglądać najcenniejsze zabytki z działów regionalnych: archeologii, przyrody i sztuki ludowej – w istotny sposób uzupełniające stałą ekspozycję tych działów dostępną od trzech lat na piętrze tego budynku.
    Naturalne pałacowe wnętrza sprzyjały zorganizowaniu ekspozycji najcenniejszych zbiorów sztuki w duchu XIX wiecznych prezentacji, w których różnego typu dzieła sztuki, podporządkowane zasadzie horroru vacui, współżyły ze sobą i nawzajem się uzupełniały. Taka prezentacja miała oddać główny cel organizatorów – ukazać zmieniające się tendencje w sztuce i odbicie tego w malarstwie, grafice, przedmiotach życia codziennego.
    W Sali pierwszej pokazano zabytki z XVI-XVIII w. wydzielając najważniejsze ośrodki artystyczne. Włochy reprezentują obrazy o treściach religijnych: Matka Boska z Dzieciątkiem G. Pirri, C. Proccaccini, Zuzanna i starcy z kręgu Luca Giordano), grafika F. Bartolozziego, skrzynie szufladowe cassettone, wielobarwne majoliki. Z terenów Rzeszy Niemieckiej pochodzą najwyższej klasy meble: wspaniale intarsjowana frankońska skrzynia posagowa z lat 1580-1590, czy wczesnobarokowy kredens z nastawą typu Überbauschrank z intarsją i pełnoplastyczną dekoracją snycerską, renesansowy jeszcze portret Marii Eleonory Księżnej Pruskiej, słynne ryciny czołowych rytowników augsburskich (Kiliana, Storera), szkła czeskie, saskie i śląskie, wyroby złotników augsburskich i berlińskich, czy wyjątkowe okazy broni: zbroja maksymiliańska i kirasjerska, miecz miejski Świdnicy, rapier Mevesa Bernsa z Solingen. Liczne dzieła reprezentują teren Niderlandów, zarówno północnych, podległych w XVI-XVII w. Habsburgom (dzisiejsza Belgia), jak i południowych (obecna Holandia). W Brukseli ok. 1629 r. w warsztacie Jakuba Geubelsa Mł. powstała, należąca niegdyś do Radziwiłłów i zdobiąca ich siedzibę w Nieborowie, tapiseria ze sceną Scypion Afrykański przyjmujący hołd Kartagińczyków. Pierwsza wersja tej sceny wywodziła się od ucznia Rafaela – Giulia Romana, a dla potrzeb warsztatu Geubelsa przerysowali ją w duchu północnego baroku uczniowie Piotra Pawła Rubensa i Jakuba Jordaensa. Obok obrazy o treściach religijnych w tym  Cudowny połów ryb Dawida Teniersa Mł, świetny zespół martwych natur, zdobiony złoconymi brązami sekretarzyk. Z innego kraju rządzonego przez Habsburgów – z Hiszpanii pochodzi renesansowy sekretarzyk  typu vargueno i charakterystyczny fotel typu frailero. Duży zespół obrazów wyszedł spod pędzla malarzy francuskich. Jeden z najcenniejszych w zbiorach kieleckich – Sprzedanie Józefa przez braci  wykonał bliżej nieokreślony caravaggionista. Z dworem Jana III związani byli Claude Callot i François Desportes – autorzy wizerunków sióstr królowej Marii Kazimiery Sobieskiej. W kręgu Pierre Mignarda powstał jeden z najpiękniejszych portretów dam polskich epoki baroku – portret Konstancji Krystyny z Komorowskich Wielopolskiej – drugiej żony kanclerza Jana Wielopolskiego.
Grupa wymienionych portretów wprowadza zwiedzającego w część wystawy poświeconą kulturze staropolskiej. Rozpoczyna ten pokaz wizerunek z pocz. XVII w. marszałka wielkiego koronnego Zygmunta Gonzaga Myszkowskiego – ordynata pińczowskiego, któremu towarzyszą widoki jego zamku w Pińczowie Eryka Dahlberga. Obok graficznego wizerunku kanclerza Jerzego Ossolińskiego pokazano odbity w sześciu rycinach słynny jego wjazd do Rzymu w 1633 r. Stefano della Belli. Dziełem reprezentatywnym dla polskiego baroku jest pokazywana w kraju, w wielu stolicach Europy i za oceanem w USA tapiseria herbowa kanclerza Stefana Korycińskiego – niegdyś w wyposażeniu jego siedziby rodowej – zamku w Ojcowie. Zbiory kieleckie szczycą się jedną z najlepszych w Polsce kolekcji portretu reprezentacyjnego z XVII-XVIII w.; niektóre obrazy wykonane przez malarzy obcych wspomniano już wcześniej. Należą one do niedawno wykupionej kolekcji rodziny Wielopolskich z Chrobrza i przedstawiają kolejnych przedstawicieli tego rodu i ich małżonki. Wiele z nich to dzieła twórców anonimowych, ale te malowane przez malarzy cechowych Antoniego Misiowskiego (wizerunki Franciszka Wielopolskiego Gonzagi Myszkowskiego i Aleksandra Jana Jabłonowskiego) i Łukasza Orłowskiego należą do sztandarowych przykładów polskiego sarmatyzmu. Obok okazy rzemiosła artystycznego: szkła z polskich manufaktur magnackich w Lubaczowie i Nalibokach, srebra krakowskie, gdańskie, stargardzkie oraz cenna monstrancja z herbem Ogończyk wykonana przez czołowego złotnika poznańskiego Krzysztofa Neumanna. Wśród militariów unikatowy napierśnik i naplecznik husarski, hełm kapalin, cenne karabele z warsztatów Ormian Lwowskich. Wśród najstarszych dokumentów zaprezentowano pergaminy wystawione przez Zygmunta III Wazę i fundatora pałacu bpa Jakuba Zadzika; obok – wybrane przykłady monet i medali z czasów panowania Wazów.


    W Sali drugiej - sztuka 2. poł. XVIII i XIX w. Całopostaciowy wizerunek i tapiseria z herbem Sołtyk eksponują postać biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, najdłużej zamieszkałego i zmarłego w pałacu kieleckim w 1788 r. Obok powstała w tym czasie najstarsza weduta Kielc ukazująca najważniejsze zabytki miasta. Weducie towarzyszą inne widoki zabytków kieleckich, a także rysunki najprawdopodobniej Aleksandra Rycerskiego scen ze stropów ramowych pałacu. Okres stanisławowski reprezentują prace Jana Chrzciciela Lampiego, Józefa Pitschmanna i Józefa Grassiego – autora słynnego wizerunku Tadeusza Kościuszki, a także całopostaciowy portret Józefa Chościak-Popiela w stroju z okresu Sejmu Czteroletniego. Obok grupa obrazów i rycin o tematyce mitologicznej, w tym portret lorda Byrona z kręgu A. Grosa, rzeźba Terpsychora wg Giacomo Monaldiego, grafiki wg artystów włoskiego renesansu i baroku: Sandra Botticelli i Guida Reni.
    Z Kielcami związany był w XIX w. prof. ASP w Warszawie Rafał Hadziewicz. Ożeniony z siostrą malarza Jana Nepomucena Głowackiego – autora prezentowanego Morskiego Oka – wyspecjalizował się w portrecie, a portret żony należy do najlepszych dzieł artysty. W gablocie obok – oglądać można szkice świadczące o warsztacie artysty, pozyskane przed laty od rodziny Jarońskich. Obok prace pejzażystów wywodzących się lub związanych z Kielecczyzną: Franciszka Kostrzewskiego, Józefa Szermentowskiego i Władysława Maleckiego. Pokaz malarstwa zamyka słynny Taniec Salome Maurycego Gottlieba. Na planszach wyeksponowano broń wschodnią min. japoński miecz katana, indyjskie miecze – talwary, tarczę sipar. W gablotach wybrane przykłady szkieł, m.in. autorskie prace czołowego czeskiego technologa Friedricha Egermanna, wyroby z porcelany z Korca i Baranówki oraz wczesne wyroby z wytwórni w Ćmielowie, której zbiór w naszym muzeum jest największy w Polsce.

    W Sali trzeciej pokazano zbiory działu Historii. Pokaz urządzono w układzie historycznym: pośrodku najstarsze dokumenty: Aleksandra II Jagiellończyka, Henryka Walezego, Jana III Sobieskiego, którym towarzyszą monety z epoki Piastów i zestaw tłoków pieczętnych od XVI-XIX w.  Wydzielono grupę dokumentów z okresu Insurekcji Kościuszkowskiej, w tym uniwersał połaniecki i różne rozkazy z podpisem naczelnika, pochodzące z tego okresu bilety skarbowe – pierwsze polskie banknoty. Ciekawy zespół stanowią: spuścizna po żołnierzach kampanii napoleońskiej i powstania listopadowego Jakubie i jego synu Janie Otto oraz zespół dokumentów po Franciszku Kontrymowiczu, w tym prowadzona przez wiele lat księga wydatków i przychodów stanowiąca niezwykle ciekawy dokument epoki. Wyjątkowe dla historii Kielc są tłok pieczętny Rady Miasta z 1780,  Księga radziecka z lat 1789-1791 obrazująca życie codzienne miasta oraz dokumenty i różnego typu zabytki związane z odlewnią w Białogonie, świadczące o roli, jaka odegrała ona podczas powstania listopadowego, gdy produkowała i reperowała broń dla powstańców. W dalszym ciągu zaakcentowano powstanie styczniowe poczynając od prezentacji popiersia człowieka, który w znacznej mierze, poprzez zainicjowanie branki, przyczynił się do jego wybuchu – margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. Poprzez prezentacje widoków miasta, wizerunki ludzi, różne dokumenty i pamiątki położono nacisk na życie w Kielcach 2. poł. XIX i pocz. XX w., m.in. podczas pobytu w mieście legionów Józefa Piłsudskiego, w pierwszym 20-leciu po uzyskaniu niepodległości, a także podczas wojny. Kończy pokaz unikatowy zestaw medali przekazanych naszemu muzeum podczas wizyty papieża Jana Pawła II w pałacu kieleckim 3 czerwca 1991.

Sala czwarta – tu prezentacja oddziałów i Działu Rycin. Muzeum Henryka Sienkiewicza pokazuje różne dokumenty, pamiątki związane z pisarzem. Wiele przedmiotów po raz pierwszy zostało pokazane. Są tam m.in. własnoręczne rysunki pisarza, świadczące o dużym jego talencie i w tej dziedzinie, są albumy, przedmioty pierwotnego wyposażenia domu w Warszawie a potem pałacu w Oblęgorku. Duża grupa pamiątek dokumentuje śmierć pisarza w 1916 r.
    Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego pokazuje liczne pamiątki, zdjęcia, cykle ilustracji do utworów pisarza, także jego córki Moniki oraz płytę z jego głosem, nagraną w wytwórni fonograficznej Odeon w Warszawie.
    Na ścianie północnej kończy swój pokaz Dział Rycin prezentując grafikę poczynając od okresu 20-lecia międzywojennego, eksponując zwłaszcza twórczość wybitnego drzeworytnika Stefana Mrożewskiego – tak doskonale i różnorodnie w zbiorach kieleckich udokumentowaną, a kończąc na współczesnych rycinach Ru van Rossema, Tadeusza Kulisiewicza, Konrada Srzednickiego, Krzysztofa Skórczyńskiego, Józefa Panka.

W baszcie zaprezentowano osiągnięcia muzealnej Pracowni Konserwacji Dzieł Sztuki. Na przykładzie dzieł malarskich pokazano warsztat konserwatora. Pokazano przykłady konserwacji broni – muszkiet kołowy z Suhl z końca XVI w., mebli – intarsjowana barokowa skrzynia Brata Hilariona i miniaturowa pultynka, a także liczne prace ceramiczne polegające na klejeniu, uzupełnianiu czy wręcz rekonstrukcji ubytków.

W Sali szóstej okres Młodej Polski i secesji dokumentują największe nazwiska: Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski, Józef Mahoffer, Józef Pankiewicz, Olga Boznańska, Władysław Ślewiński, Leon Wyczółkowski. Jest tu i malarstwo w najlepszym wyborze – jak Dziewczynka w czerwonej sukience, czy Katedra w Amalfi, portrety sióstr Pareńskich, ale także grafika wspomnianych wyżej twórców oraz wspaniały zespół litografii z Teki Melpomeny. Pokaz ten uzupełniają szkła secesyjne z wytwórni francuskich i czeskich, wybrane przykłady ceramiki, m.in. ćmielowskiej, w tym ceramika figuralna proj. Konstantego Laszczki i Henryka Hochmanna, a także akt w brązie Edwarda Wittiga.


W Sali siódmej pokaz najcenniejszych zabytków Sztuki Współczesnej.



   W trzech salach wystawowych w oficynie przy ulicy Orlej 3 prezentują swe zabytki działy regionalne. Najcenniejsze zabytki Działu Archeologii pochodzą z obszaru Regionu Świętokrzyskiego obejmującego międzyrzecze Pilicy i Wisły i reprezentują wszystkie epoki pradziejowe od paleolitu po średniowiecze i czasy nowożytne. Należy wymienić przede wszystkim skarby denarów rzymskich z Połańca, pow. Staszów i Skrobaczowa, pow. Busko Zdrój i skarb denarów krzyżowych z XI w. odkryty w Łagowicy Starej, pow. Opatów. Do cennych zespołów należy także kolekcja bogato zdobionych naczyń glinianych oraz przedmiotów z krzemienia i kamienia pochodzących z eneolitycznego cmentarzyska kultury złockiej (2300-1800 r. p.n.e.) odkrytego w latach 1909-1912 przez Zdzisława Lenartowicza w Złotej pod Sandomierzem. Należy także wspomnieć o kolekcji przepięknych, bogato zdobionych kafli piecowych odkrytych wraz z innymi zabytkami na zamkach w Bodzentynie, Pińczowie, Chęcinach i Nowym Korczynie.
   Zabytki Działu Sztuki Ludowej obejmują prace wybitnych, znanych nie tylko w naszym regionie, twórców ludowych. Należą do nich w rzeźbie, m.in. Leon Kudła, Józef Piłat, Izydor Lipiec i Adam Zegadło, a w malarstwie – Marianna Wiśnios, Józef Franusiak, Tadeusz Żak i Eugeniusz Brożek. Rzeźbę ceramiczną zapoczątkowaną w okresie międzywojennym przez uzdolnionych garncarzy iłżeckich ilustrują prace m. in. Stanisława Pastuszkiewicza, Wincentego Kitowskiego i Konstantego Ciepielewskiego. Strój ludowy, udokumentowany we wszystkich jego regionalnych odmianach, na ekspozycji stałej reprezentuje strój świętokrzyski, a na ekspozycji Najcenniejsze... zrekonstruowany odświętny ubiór kielecko-włoszczowski z początku XX w. oraz charakterystyczne elementy stroju męskiego, typowego dla grupy etnograficznej Krakowiaków Wschodnich. Do wyrobów snycerskich należą przęślice używane powszechnie do I wojny światowej. Wybrane ich przykłady ilustrują bogate zdobnictwo tych użytkowych przedmiotów.
    W części przyrodniczej wystawy możemy zobaczyć piękne okazy spreparowanych ptaków i ssaków, m. in. głowę żubra oprawioną na desce, głuszca, dropia i kruka; zaprezentowano również poroża łosia, jelenie i daniela. Okazy geologiczne to przede wszystkim skamieniałości oraz rzadkie i efektowne minerały – malachity, azuryty, limonity, baryt, waryscyt, kalcyt,  krystaliczna siarka, celestyn i gips. Na ekspozycji znajdują się również dokumenty dotyczące życia i działalności wybitnego geologa  Jana Czarnockiego,  m. in. rysunki profili geologicznych, dzienniki i notatki terenowe, opisy nowych gatunków skamieniałości oraz zdjęcia rodzinne i dokumentujące prace badawcze.                                     
    Obiektom archeologicznym, etnograficznym, geologicznym i przyrodniczym towarzyszą na wystawie cenne i rzadkie dzisiaj wydawnictwa z końca XIX i pierwszej połowy XX wieku. Autorami ich są ówcześni badacze Ziemi Świętokrzyskiej, m.in. Włodzimierz Antoniewicz, Marian Bieżanko, Jan Czarnocki, Kazimierz Kazanowski, Roman Kobendza, Zdzisłąw Lenartowicz, Jan Samsonowicz, Aleksander Michalski, ks. Władysłąw Siarkowski, Mieczysław Radwan, Dymitr Sobolew i Marian Wawrzeniecki.