Muzeum zostało powołane do życia przez Kielecki oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w 1908 r, a pierwszym dyrektorem został Szymon Tadeusz Włoszek, pedagog, w młodości uczestnik powstania styczniowego, człowiek doświadczony przez życie, a przez to surowy dla siebie i otoczenia, sumienny i rzetelny.
W księdze inwentarzowej jako pierwszy eksponat figuruje okaz skamieniałego drzewa z Miedzianej Góry ze zbiorów Feliksa Rybarskiego, byłego nauczyciela szkól kieleckich; jako drugi wpisany został białogoński odlew popiersia Stanisława Staszica z oryginału Tatarkiewicza.
    W 1910 r muzeum posiadało już 1986 skatalogowanych obiektów. Kustosz mimo zakazu władz carskich gromadził po cichu również pamiątki historyczne, szczególnie dotyczące 1863 r.
Obiekty gromadzono w różny sposób; również per fas et nefas. Oto przykład: Zdzisław Lenartowicz artysta malarz malujący kościół w Wzdole zobaczył na chórze stary bęben 4 pułku piechoty liniowej z 1830r.Znajac niechęć proboszcza do wyzbywania się przedmiotów postanowił / jak opowiada autor tej anegdoty/ bęben "zwędzić" dla Muzeum . Rozebrał go, spuścił po sznurze z wieży/, bowiem za duży był, aby w całości go wynieść/ i przywiózł do Kielc. Ksiądz jednak „nie odpuścił” i siłą mienie swoje odebrał grożąc policją. Miało to miejsce 11 czerwca 1912r. W1922r czyniono starania, aby zbiory ulokować w dawnym pałacu biskupim, lecz spełzły one na niczym.. W dwutygodniku "Ziemia" z 1930r czytamy o muzeum PTK w Kielcach:” Należy do najzasobniejszych zbiorów krajoznawczych. Zbiory muzealne mieszczą się w parterowym lokalu przy ulicy Leonarda, wynajmowanym za 1600zl rocznie. Lokal ten składa się z trzech pokojów wystawowych, z mieszkania kustosza (pokój i kuchnia) oraz z pokoju z biblioteką i ze zmagazynowanymi pakami ze zbiorami geologicznymi. Dwa pokoje muzealne są małe 2,5x4, trzeci duży 4x6m Zbiory przyrodnicze i archeologiczne nie są dotąd należycie objaśnione; żywego komentarza udziela zwiedzającym nieoceniony kustosz prof. Tadeusz Włoszek.

   Po śmierci Szymona Włoszka w 1933r kierownictwo muzeum obejmuje Sylwester Kowalczewski, nauczyciel szkół powszechnych w Bodzentynie, Oblęgorku i Kielcach, znawca regionu. Istotną, podjętą przez niego akcją było zorganizowanie w 1936r w Warszawie wystawy Świętokrzyskiej, na której zaprezentowano dorobek regionu i miasta.
Od tegoż roku muzeum przybrało miano Świętokrzyskiego. W 1938r w płd. zach. części parteru kieleckiego pałacu (siedzibie Urzędu Wojewódzkiego 1919 -1939 i 1945-1971) powstało Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego i Muzeum Legionów)
Frekwencja w pierwszym trzydziestoleciu działania Muzeum wyniosła 58100 osób.
Wojna przerwała jego działalność . Wiele obiektów zdołano ukryć dzięki staraniom późniejszego dyrektora Edmunda Massalskiego; wiele jednak uległo zniszczeniu lub po prostu zostało ukradzionych przez okupanta.

Pierwszym dyrektorem po wojnie został Juliusz Nowak Dłużewski.
W 1952 " ma dyrektor 4 pracowników w zakresie naukowym. Potrzeba dwóch instruktorów oświatowych, a uposażenie ich powinno wynosić nie mniej niż 600zl – (pisze do władz dyr. Massalski). Muzeum jest pozbawione kredytów na jakiekolwiek wydawnictwa naukowe, nie posiadamy personelu technicznego; domy zajmowane przez muzeum nie posiadają dozorców”.
Pierwszą wzorowo urządzoną wystawą Muzeum Świętokrzyskiego w okresie powojennym była otwarta w listopadzie 1958r wystawa archeologiczna autorstwa Zygmunta Wlodzimierza Pyzika i Janusza Kuczyńskiego, której towarzyszył przewodnik "Pradzieje ziem województwa kieleckiego" Muzeum organizowało również placówki regionalne m.in. w 1958r otwarto Muzeum Sienkiewicza w Oblęgorku, następnie w Szydłowie i w Czarnolesie.

Frekwencja rosła
1946-2,5 tys
1953-29,5 tys
1958-38 tys
1961-48,5 tys

    W1961r dyr. Massalski przechodzi na emeryturę a jego miejsce zajmuje Alojzy Oborny historyk sztuki, dotychczasowy dyrektor muzeum w Raciborzu.
Fatalny stan budynków sprawia, ze pierwszymi czynnościami są kroki w celu podjęcia remontu, który trwa do 1967r. Nie przeszkadza to w działalności .
    W 1965 dzięki inwencji i zapałowi Aleksandry Dobrowolskiej, autorce uprzednio wymienionych muzeów biograficznych, otwarto Muzeum Stefana Żeromskiego, Trwa dobra passa Muzeum Sienkiewicza w Oblęgorku, które w 1967r zwiedziło ponad 80tys.osób. Zaczął się ukazywać Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego. W związku z planami otwarcia Galerii Malarstwa Polskiego dokonywane są zakupy: do kolekcji trafiają obrazy takich artystów jak Lampi, Siemiradzki, Kostrzewski, Grottger, Brandt, Wyspianski, Pankiewicz, Boznańska i wielu innych. (Pieniądze SĄ) Działalność staje się coraz bardziej prężna. Następuje inauguracja Ogólnopolskiego Przeglądu filmów o Sztuce; w 1968r w sześćdziesiątą rocznice powstania muzeum udostępniono stale ekspozycje: historyczna, etnograficzna i galerie malarstwa polskiego.

    W roku 1971 Uchwalą Wojewódzkiej Rady Narodowej przekazano Muzeum Świętokrzyskiemu w Kielcach zespól pałacowy wraz z przynależnymi budynkami. Ale ”na życzenie „ władz miejskich i wojewódzkich w bardzo krótkim czasie, bo w osiem miesięcy, ma zostać otwarta stała ekspozycja w pałacu. Przestrzeń 1306,5 m zostaje zagospodarowana, a podczas uroczystego otwarcia, w którym udział bierze mi. in. Profesor Stanislaw Lorenz z jego ust pada określenie "kielecki Wawel"
W1974 po raz pierwszy przekroczono liczbę zwiedzających - 100tys.
1975 Muzeum w uznaniu zasług dla rozwoju kultury i nauki polskiej oraz wielkiego znaczenia tej placówki´ zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki podniesiono do rangi Muzeum Narodowego. Staje się jednym z siedmiu muzeów Narodowych w Polsce.

    Od tego czasu minęło ponad ćwierćwiecze; nie będę wymieniał licznych wystaw, imprez różnorodnych form działalności, zauważanych w kraju i za granicą i nagradzanych najwyższymi formami uznania. Muzeum stało się z malej prowincjonalnej jednostki dużą, prężną placówką, która mimo wielu trudności w tym i finansowych wychodziła z nich zawsze zwycięsko.
Nasza zasługą jest wydobycie z niepamięci historii dzięki zorganizowaniu wystaw monograficznych dwóch świetnych malarzy polskich Józefa Szermentowskiego i Władysława Aleksandra Maleckiego. Komisarzem i pomysłodawcą tej ostatniej był również A.Oborny W 1998r otwarto w odrestaurowanym skrzydle płn. pałacu galerie malarstwa polskiego i sztuki zdobniczej.
Dzięki wysiłkom dyr. A. Obornego pałac został wyremontowany, przeprowadzono olbrzymią ilość prac konserwatorko budowlanych; ostatnią jego inicjatywą było odtworzenie jedynego w Polsce ogrodu włoskiego. Trzeba jednak powiedzieć, że bez przychylności Wojewodów, Marszałków i Prezydentów miasta realizacja wielu inicjatyw nie byłaby możliwa.

    W 2003 r dyrektorem Muzeum Narodowego w Kielcach został prof. dr hab. Krzysztof Urbański, wieloletni dyrektor d/s naukowych, w latach 1987 -90, również dyrektor Muzeum. Kontynuuje realizacje projektów, które powstały w latach wcześniejszych, podejmuje szereg nowych inicjatyw. W ciągu pięciu lat miało miejsce wiele wystaw m. in. monograficzne: „Fantastyczne Światy Wojciecha Siudmaka”, ”Danuta Leszczyńska Kluza”,” Leszek Mądzik”, „Leon Wyczółkowski, w 150 rocznicę urodzin artysty” „Karol Hiller – nowe widzenie malarstwa, heliografia, rysunek, grafika „ .Z innych ekspozycji należy wymienić „Sztuka Kielecczyzny po 1945r”, „Motywy mitologiczne w sztukach plastycznych „ oraz największą, przygotowaną wraz z Zamkiem Królewskim w Warszawie, udostępnioną na Zamku miesiącach kwiecień – lipiec, a w Kielcach od września 2007 - do lutego 2008 r. „Pasja zbierania”. Był to pokaz liczącej ponad tysiąc obiektów jednej z największych prywatnych kolekcji w Polsce, łódzkiego kolekcjonera Ryszarda Z. Janiaka ( broń europejska i wschodnia, rzemiosło artystyczne, malarstwo). Wiele działo się również na polu robót konserwatorsko – budowlanych. Najważniejsze to: odtworzenie schodów elewacji zachodniej z loggii do ogrodu, renowacja pierwszej kaplicy pałacowej, wymiana stolarki okiennej na parterze pałacu, odtworzenie murów obwodowych od strony północnej z rekonstrukcją siedemnastowiecznego puntone, prowadzone są prace konserwatorskie przy stropie ramowym Pierwszym Pokoju Senatorskim.

Szymon Tadeusz Włoszek (1843-1933) - weteran powstania styczniowego - 8.10.1908 roku wpisał do księgi inwentarzowej pierwszy eksponat ("okaz drzewa skamieniałego") Ponieważ nie odnaleziono dokumentu założycielskiego, termin ten przyjęto za datę powstania muzeum.

Gmach przy ul. Leonarda w Kielcach. Siedziba muzeum od 1913 do II wojny światowej.

"Kamienica pod Trzema Herbami" - główna siedziba muzeum w latach 1945-1971. Do 31 lipca 2000 r. w Rynku prezentowano wystawy stałe i czasowe. Obecnie mieszczą się tu działy: archeologii, przyrody i biblioteka muzealna, pracownia konserwacji dzieł sztuki i fotograficzna, magazyny muzealne. Również znajduje się Świętokrzyska Galeria Sztuki Współczesnej „ZACHĘTA”

Dawny Pałac biskupów krakowskich - siedziba muzeum od 1971 r. Obecnie są tu eksponowane wnętrza zabytkowe XVII i XVIII w., stała wystawa broni, Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego; w skrzydle północnym Galeria malarstwa polskiego i sztuki zdobniczej oraz ogród włoski

"Dar narodowy" dla Henryka Sienkiewicza w 1900 r - pałacyk w Oblęgorku stał się siedzibą Muzeum Henryka Sienkiewicza w 1958 r, a z dniem 1 stycznia 1976 r. Oddziałem Muzeum Narodowego w Kielcach.

Budynek szkoły do której uczęszczał S. Żeromski (Męskie Gimnazium Rządowe). Od 1964 r. siedziba Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego. Oddział Muzeum Narodowego w Kielcach.